DDA — dorosłe dzieci alkoholików

Bywa, że jesteś dorosły, poukładany, ludzie mówią o Tobie „ogarnięty" — a mimo to nosisz w sobie napięcie, którego trudno się pozbyć. Wciąż czujesz się odpowiedzialny za nastrój innych, z góry przygotowujesz się na najgorsze, a bliskość budzi w Tobie tyle samo tęsknoty, co lęku. Jeśli dorastałeś w domu, w którym ktoś pił, te reakcje nie są Twoją wadą — to ślad, który zostawiło dzieciństwo. W tym artykule spokojnie wyjaśnimy, kim są dorosłe dzieci alkoholików, skąd biorą się te schematy i dlaczego to naprawdę nie jest wyrok.

Kim są dorosłe dzieci alkoholików (DDA)

DDA to skrót od „dorosłe dzieci alkoholików" — określenie na osoby, które wychowały się w rodzinie z problemem alkoholowym. Nie jest to diagnoza medyczna ani choroba, lecz nazwa na zestaw doświadczeń i schematów, które często wynosi się z takiego domu i nieświadomie przenosi w dorosłe życie.

Warto od razu powiedzieć jedno: bycie DDA nie oznacza, że jesteś „uszkodzony". Oznacza, że jako dziecko musiałeś przystosować się do sytuacji, która przerastała Twoje możliwości — i że część tych przystosowań została z Tobą na dłużej, choć dawno już przestały być potrzebne. To ważne rozróżnienie, bo wiele osób z doświadczeniem DDA latami obwinia siebie za reakcje, które kiedyś po prostu pomagały im przetrwać.

Skąd biorą się trwałe schematy

Dziecko potrzebuje przewidywalności i poczucia bezpieczeństwa. W domu z problemem alkoholowym tego właśnie najczęściej brakuje — nastroje zmieniają się z dnia na dzień, obietnice bywają niedotrzymane, a role się odwracają: to dziecko zaczyna dbać o dorosłych, a nie odwrotnie. Żeby poradzić sobie z tym chaosem, mały człowiek wypracowuje strategie, które w tamtym momencie są naprawdę mądre.

Uczy się na przykład czujnie obserwować otoczenie, żeby w porę wyczuć zbliżającą się awanturę. Uczy się nie prosić o nic dla siebie, bo i tak nie ma na kogo liczyć. Uczy się chować uczucia, bo ich okazywanie bywa niebezpieczne. Problem w tym, że dziecięcy umysł zapisuje te lekcje jako „tak wygląda świat" — i powtarza je również wtedy, gdy człowiek jest już dorosły i mieszka w zupełnie innym, bezpiecznym domu. Schematy zostają, mimo że sytuacja, która je stworzyła, dawno się skończyła.

Typowe cechy i schematy DDA

Nie ma jednego „portretu" osoby DDA — każdy nosi swoją historię inaczej. Są jednak schematy, które powtarzają się na tyle często, że wielu ludzi rozpoznaje w nich siebie:

• Nadmierna kontrola — trudność z odpuszczaniem, potrzeba trzymania wszystkiego w garści, bo dawniej utrata kontroli oznaczała zagrożenie.
• Perfekcjonizm — poczucie, że wolno odetchnąć dopiero, gdy wszystko jest zrobione bezbłędnie; ostra samokrytyka i lęk przed oceną.
• Trudność z zaufaniem i bliskością — pragnienie bliskiej relacji, a jednocześnie lęk przed nią i gotowość do wycofania się przy pierwszym rozczarowaniu.
• Poczucie winy — noszone bez wyraźnego powodu przekonanie, że coś jest ze mną nie tak i że to ja zawiniłem.
• Branie odpowiedzialności za wszystko — poczucie, że trzeba zadbać o cudze emocje i naprawić każdy problem, także ten, który do nas nie należy.
• Trudność z rozpoznawaniem własnych potrzeb — tak długo skupiasz się na innych, że sam przestajesz wiedzieć, czego naprawdę chcesz i czujesz.
• Silny lęk przed odrzuceniem i porzuceniem — czasem prowadzący do zgadzania się na zbyt wiele, byle tylko nie stracić relacji.

Nie musisz odnaleźć u siebie wszystkich tych cech naraz. Już kilka z nich, jeśli utrudniają Ci życie i powracają latami, to wystarczający powód, by przyjrzeć się swojej historii z życzliwością — a nie z kolejną porcją samokrytyki.

Jak schematy DDA wpływają na dorosłe życie

Cechy DDA rzadko dają o sobie znać w spektakularny sposób. Częściej sączą się w tło codzienności i po cichu utrudniają to, co dla innych bywa proste.

W bliskich relacjach

Osoba z doświadczeniem DDA może nieświadomie wybierać partnerów, przy których znów staje się opiekunem albo ratownikiem — bo taka rola jest znajoma. Bywa też, że dawny lęk każe reagować nadmiernie na zwykłe konflikty albo z góry zakładać, że zostanie się zawiedzionym. Czasem pojawia się mechanizm, który łatwo pomylić z troską, a który w rzeczywistości jest utratą siebie na rzecz drugiej osoby — więcej o tym piszemy przy okazji współuzależnienia.

W pracy i wobec siebie

Perfekcjonizm i nadmierna odpowiedzialność potrafią uczynić z kogoś bardzo sumiennego pracownika, który jednocześnie latami żyje w napięciu, nie potrafi odpocząć i przypisuje sobie każdą porażkę zespołu. Odpuszczenie, poproszenie o pomoc czy zwykłe „nie dam rady" bywają wtedy trudniejsze niż kolejne nadgodziny. To męczy — i z czasem odbija się na zdrowiu oraz na relacjach.

To nie jest wyrok — jak wygląda pomoc

Najważniejsza wiadomość w całym tym tekście brzmi tak: schematy, które kiedyś się w Tobie zapisały, można rozpoznać, zrozumieć i zmienić. Nie da się cofnąć dzieciństwa, ale da się odzyskać wpływ na to, jak żyjesz dzisiaj. Bardzo wielu ludzi z doświadczeniem DDA uczy się ufać, stawiać granice i budować bliskość, która nie boli — nie dlatego, że „wzięli się w garść", lecz dlatego, że dostali odpowiednie wsparcie.

Sprawdzoną drogą jest terapia DDA — praca (indywidualna lub grupowa) skupiona właśnie na tych schematach: nad wewnętrznym krytykiem, poczuciem winy, trudnością z zaufaniem i rozpoznawaniem własnych potrzeb. Dużą wartość ma też grupowa forma tej terapii, prowadzona przez specjalistów, gdzie po raz pierwszy można usłyszeć od innych: „u mnie było podobnie". Samo odkrycie, że nie jest się z tym samemu, bywa początkiem realnej zmiany.

Jeśli problem alkoholowy w Twojej rodzinie wciąż trwa, warto pamiętać, że pomoc nie jest zarezerwowana tylko dla osoby pijącej. Bliscy również mają prawo do wsparcia — także w ramach terapii dla rodzin, która pomaga wyjść z ról i schematów utrzymujących cały system w napięciu.

To, że dziś potrafisz nazwać, co Cię boli, nie jest oznaką słabości. To pierwszy krok, którego jako dziecko nie miałeś jak zrobić — a jako dorosły już możesz.

Jak zrobić pierwszy krok

Nie musisz mieć gotowej diagnozy ani od razu decydować się na długą terapię. Pierwszym krokiem może być zwykła, szczera rozmowa — z terapeutą, który zna specyfikę doświadczenia DDA, albo z ośrodkiem, w którym ktoś spokojnie Cię wysłucha i podpowie, co dalej. Warto rozważyć taki kontakt, jeśli rozpoznajesz u siebie opisane schematy, jeśli powracają one w kolejnych relacjach albo jeśli napięcie i poczucie winy zaczynają odbierać Ci radość z życia.

W ośrodku „Dobrze" traktujemy taką rozmowę jak początek, a nie egzamin. Rozmawiamy z pełną dyskrecją, bez oceniania i bez pośpiechu — bo wiemy, że o niektórych sprawach mówi się pierwszy raz w życiu i że sam ten moment wymaga odwagi.