Uzależnienie od opioidowych leków przeciwbólowych

Silny ból potrafi odebrać wszystko — sen, apetyt, chęć do życia. Kiedy lekarz przepisuje opioidowy lek przeciwbólowy po operacji, urazie albo w chorobie przewlekłej, przynosi on ulgę, na którą naprawdę czekałeś. Problem w tym, że te same leki, które ratują przed cierpieniem, po dłuższym czasie potrafią zmienić się z pomocy w przymus. Jeśli zauważasz to u siebie albo kogoś bliskiego, chcemy powiedzieć jasno: to nie jest wina osoby, która chciała po prostu przestać boleć. Uzależnienie od opioidów to choroba, a nie brak silnej woli.

Dlaczego opioidy pomagają — i dlaczego bywają podstępne

Opioidowe leki przeciwbólowe działają na receptory w mózgu i rdzeniu kręgowym, które odpowiadają za odczuwanie bólu. Robią to bardzo skutecznie — dlatego są niezastąpione w medycynie. Jednocześnie wpływają na układ nagrody, potrafią dawać poczucie ukojenia czy wyciszenia, i to właśnie sprawia, że przy dłuższym stosowaniu mogą uzależniać.

Do tej grupy należą leki o bardzo różnej sile działania:

• Tramadol i kodeina — słabsze opioidy, często pierwsze na drodze leczenia bólu. Bywają traktowane jako „łagodniejsze", przez co łatwo zlekceważyć ich potencjał uzależniający.
• Morfina — klasyczny, silny lek przeciwbólowy stosowany m.in. w bólu nowotworowym i pooperacyjnym.
• Oksykodon — silny opioid o przedłużonym działaniu, skuteczny, ale przy nadużywaniu szczególnie ryzykowny.

Warto podkreślić: te leki nie są „złe". W rękach lekarza i przez określony czas bywają nieocenione. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy zostają z nami dłużej, niż powinny — bo organizm zdążył się do nich przyzwyczaić, a odstawienie okazuje się zaskakująco trudne.

Zależność fizyczna to nie to samo co uzależnienie

To rozróżnienie jest kluczowe, a często się je myli — ze szkodą dla pacjentów bólowych, którzy niepotrzebnie obwiniają siebie.

Zależność fizyczna to naturalna reakcja organizmu na regularne przyjmowanie opioidu. Ciało przyzwyczaja się do leku i po jego odstawieniu reaguje objawami — to normalna adaptacja, która może pojawić się nawet wtedy, gdy bierzesz lek dokładnie tak, jak zalecił lekarz. Sama zależność fizyczna nie oznacza, że jesteś osobą uzależnioną.

Uzależnienie to coś więcej: utrata kontroli nad braniem. Pojawia się przymus, sięganie po lek mimo szkód, kombinowanie z receptami, przyjmowanie go nie po to, by uśmierzyć ból, lecz by nie poczuć się źle bez niego. Można mieć zależność fizyczną bez uzależnienia — i właśnie dlatego opioidów nigdy nie odstawia się „z dnia na dzień", tylko stopniowo, z lekarzem, niezależnie od tego, czy przekroczyłeś już granicę uzależnienia, czy nie.

Sygnały, że lek zaczyna przejmować kontrolę

Granica między leczeniem bólu a uzależnieniem bywa nieostra, ale jest kilka sygnałów, które powtarzają się na tyle często, że warto je znać. Nie musisz rozpoznać u siebie wszystkich — już kilka z nich to powód, by spokojnie przyjrzeć się sprawie.

• Rosnąca tolerancja — dawka, która wcześniej wystarczała, przestaje działać, więc zwiększasz ją samodzielnie, bez konsultacji z lekarzem.
• Branie mimo ustąpienia bólu — pierwotny powód dawno minął, a lek nadal jest z Tobą.
• Zdobywanie recept „na zapas" — umawiasz wizyty u różnych lekarzy albo prosisz o kolejne recepty, żeby zgromadzić więcej, niż wynika z leczenia.
• Lęk przed brakiem leku — planujesz dzień wokół tego, czy masz przy sobie tabletki; myśl, że mogłoby ich zabraknąć, wywołuje napięcie.
• Objawy po odstawieniu — gdy próbujesz przerwać, pojawiają się bóle mięśni, dreszcze, potliwość, niepokój, biegunka albo bezsenność, które mijają po przyjęciu kolejnej dawki.
• Ukrywanie i wstyd — bagatelizujesz ilość, chowasz opakowania, unikasz rozmów na ten temat z bliskimi.

Te sygnały łatwo tłumaczyć nawrotem bólu albo zmęczeniem. Jeśli jednak wracają regularnie i coraz wyraźniej kręcą się wokół leku, warto potraktować je poważnie. Więcej o tym, jak rozpoznać ten mechanizm, piszemy w tekście o objawach lekomanii.

Największe zagrożenie przy opioidach to przedawkowanie — zwłaszcza gdy dawka rośnie albo gdy lek łączy się z alkoholem czy lekami uspokajającymi. Jeśli u kogoś pojawią się bardzo płytki, wolny lub urywany oddech, zwężone „szpilkowate" źrenice, silna senność, z której nie da się dobudzić, sina skóra lub usta albo utrata przytomności — zadzwoń natychmiast pod 112. To stan bezpośredniego zagrożenia życia. Jeśli masz dostęp do naloksonu (leku odwracającego działanie opioidów), podaj go zgodnie z instrukcją, ale i tak wezwij pomoc.

Dlaczego nie wolno odstawiać opioidów na własną rękę

Odstawienie opioidów rzadko zagraża życiu tak jak nagłe przerwanie benzodiazepin, ale bywa bardzo trudne i wyczerpujące — na tyle, że wiele osób wraca do brania nie po to, by szukać ulgi, lecz żeby uciec przed objawami odstawiennymi. Gwałtowne rzucenie „na sucho" po dłuższym stosowaniu to zwykle kilka dni bólu mięśni i stawów, dreszczy, potliwości, kataru, bezsenności, niepokoju i dolegliwości żołądkowych.

Jest jeszcze jedno, mniej oczywiste ryzyko. Po okresie abstynencji tolerancja spada, a organizm nie znosi już dawki, którą wcześniej przyjmował. Powrót do „starej" ilości po przerwie to jedna z najczęstszych przyczyn przedawkowania. Dlatego bezpieczne odstawianie zawsze prowadzi się stopniowo i pod opieką lekarza.

Bezpieczne odstawianie i leczenie

Wychodzenie z uzależnienia od opioidów ma zwykle dwa nurty, które toczą się równolegle. Pierwszy to bezpieczne odstawienie leku, drugi — zaopiekowanie się tym, co pod spodem.

Odstawianie prowadzi się, powoli obniżając dawkę, żeby złagodzić objawy i dać organizmowi czas na przestrojenie. W warunkach ośrodka bezpieczne odtrucie pod opieką lekarza oznacza też, że nie musisz przechodzić przez najtrudniejsze dni w samotności — jest kontrola stanu zdrowia, leki łagodzące objawy i całodobowa opieka. Nikt nie zostawia Cię z bólem sam na sam.

Drugi nurt jest równie ważny. Skoro opioid najczęściej miał uśmierzać ból — fizyczny, a czasem i ten trudniejszy do nazwania — samo jego odstawienie nie wystarczy. Trzeba znaleźć inne sposoby radzenia sobie z bólem i z emocjami, które lek dotąd wyciszał. Dlatego skuteczna terapia łączy część medyczną z pracą psychologiczną. Jeśli chcesz zobaczyć, jak taki proces wygląda w praktyce, sprawdź, jak przebiega leczenie lekomanii — od odtrucia, przez całodobową opiekę, po terapię prowadzoną w rodzinnej atmosferze i z pełną dyskrecją.

Nie trzeba czekać, aż sytuacja stanie się dramatyczna. Im wcześniej ktoś sięgnie po wsparcie, tym łagodniej zwykle przebiega odstawienie. Pierwszy krok bywa najtrudniejszy, ale nie musisz robić go sam — możesz zacząć od rozmowy z lekarzem prowadzącym albo od telefonu do ośrodka, gdzie ktoś spokojnie wysłucha i podpowie, co dalej.